Swobodny przepływ pracowników oznacza, że każdy obywatel państwa członkowskiego ma prawo do:
1. pobytu w dowolnie wybranym państwie członkowskim Unii Europejskiej,
2. przyjęcia oferty pracy,
3. wykonywania pracy (zawodu),
4. przemieszczania się w tym celu w obrębie Wspólnoty.

W Unii Europejskiej zwraca się szczególną uwagę na prawo równego traktowania. Już sam Traktat mówi, że swobodny przepływ pracowników oznacza zniesienie wszelkiej dyskryminacji wobec pracowników pochodzących z państw członkowskich w zakresie zatrudnienia, płac oraz innych warunków pracy. Także przepisy wtórne Wspólnoty (rozporządzenia, dyrektywy) zawierają wiele regulacji mających za zadanie skutecznie przeciwdziałać dyskryminacji. Najważniejszym przepisem w tym zakresie jest rozporządzenie 1612/68 z 15 października 1968 r. w sprawie swobody przemieszczania się pracowników w obrębie Wspólnoty.
Rozporządzenie to reguluje wiele istotnych kwestii, w tym m.in.:
* prawo do podejmowania zatrudnienia w dowolnym państwie Wspólnoty, w dowolnie wybranym zawodzie,
* prawo pracownika i pracodawcy do korzystania ze wzajemnej wymiany zgłaszanych ofert pracy,
* zakaz jakiejkolwiek dyskryminacji w trakcie rekrutacji,
* ustanowienie sankcji nieważności wobec przepisów krajowych mających charakter dyskryminujący pracowników z innych państw Unii Europejskiej,
* prawo pracownika do uzyskania wszelkiej pomocy ze strony służb zatrudnienia na zasadach identycznych z przysługującymi pracownikom krajowym,
* zakaz dyskryminacji w odniesieniu do warunków zatrudnienia, wynagrodzenia, rozwiązania stosunku pracy i przywrócenia do pracy,
* zakaz dyskryminacji odnoszący się do korzyści socjalnych i ulg podatkowych,
* prawo do podejmowania szkolenia i przekwalifikowania zawodowego,
* zakaz dyskryminacji w dziedzinie zbiorowego prawa pracy (regulaminy pracy, układy zbiorowe pracy),
* prawo do działania w związkach zawodowych i w organach przedstawicielskich przedsiębiorstwa.

Okresy przejściowe
Społeczeństwa Europy Zachodniej obawiają się nadmiernego napływu pracowników i ich rodzin z państw przystępujących do Unii Europejskiej, dlatego też w Traktacie Akcesyjnym utrzymano pewne ograniczenia dostępu obywateli tych państw do unijnego rynku pracy. Swoboda przepływu osób między obecnymi i nowymi państwami członkowskimi będzie więc ograniczona w okresie przejściowym, który może trwać nie dłużej niż 7 lat.

W pierwszych dwóch latach po dniu rozszerzenia Unii Europejskiej obecne państwa członkowskie stosować będą wobec obywateli Polski i innych nowych państw członkowskich własne przepisy prawne lub obowiązujące umowy bilateralne dotyczące dostępu do rynku pracy. Co ważne - warunki dostępu do rynku pracy nie mogą się pogarszać, mogą natomiast (i powinny) stopniowo się poprawiać. Kilka państw złożyło deklaracje o zamiarze otwarcia swoich rynków pracy, a Irlandia już wprowadziła w tym celu odpowiednie zmiany w swoich przepisach prawnych.

Po dwóch latach, czyli w 2006 r., każde z państw należących obecnie do Unii będzie mogło zadecydować o objęciu nowych państw przepisami wspólnotowymi dotyczącymi dostępu do rynku pracy. Stosowanie prawa krajowego będzie możliwe do 2009 r., a w razie zaistnienia poważnych zakłóceń na rynku pracy - do 2011 r.

Również do 2011 r. możliwe będzie także przywrócenie ograniczeń przepływu pracowników, jeżeli pojawią się poważne zagrożenia dla standardu życia lub poziomu zatrudnienia w danym regionie lub zawodzie.

System okresów przejściowych można krótko scharakteryzować w następujący sposób: pierwsze dwa lata - prawo krajowe, następne trzy lata - prawo krajowe lub wspólnotowe, kolejne dwa lata - prawo wspólnotowe lub (w szczególnych wypadkach) krajowe.
Przed objęciem Polski przepisami wspólnotowymi dotyczącymi dostępu do rynku pracy stosowane będą następujące umowy dwustronne zawarte między Polską a państwami członkowskimi Unii Europejskiej dotyczące przepływu pracowników:
- Umowa między Rządem RP a Rządem RFN w sprawie zatrudniania pracowników w celu podnoszenia ich kwalifikacji zawodowych i językowych (pracowników-gości), podpisana 07.06.1990 r.,
- Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Republiki Francuskiej w sprawie wymiany stażów zawodowych, podpisana 29.09.1990 r.,
- Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Republiki Francuskiej o zatrudnieniu we Francji polskich pracowników sezonowych, podpisana 20.05.1992 r.,
- Umowa między Rządem RP a Rządem Wielkiego Księstwa Luksemburga w sprawie zatrudniania stażystów, podpisana 29.10.1996 r.,
- Umowa między RP a Królestwem Hiszpanii w sprawie zasad i warunków wzajemnego przepływu pracowników między obu Państwami, podpisana 21.05.2002 r.

Zagadnienia nie objęte okresem przejściowym
Swoboda przepływu pracowników pomiędzy nowymi państwami członkowskimi nie będzie ograniczona. Jedynie w przypadkach poważnych zagrożeń dla standardu życia lub poziomu zatrudnienia w danym regionie lub zawodzie możliwe będzie przywrócenie ograniczeń przepływu pracowników (o ile ograniczenia będą jeszcze stosowane przez którekolwiek z obecnych państw członkowskich).

Obywatelom Polski, tak jak obywatelom wszystkich innych państw członkowskich, będzie przysługiwało pierwszeństwo (przed obywatelami państw trzecich) w skorzystaniu z oferty zatrudnienia w państwie członkowskim EU.

Okresy przejściowe dotyczą wyłącznie dostępu do rynku pracy. Polak, który zostanie zatrudniony zgodnie z prawem w innym państwie członkowskim Unii, będzie traktowany w taki sam sposób jak obywatel danego kraju - będzie miał takie same prawa i obowiązki pod względem warunków zatrudnienia, pracy, wynagrodzenia, stosunku pracy, powrotu do pracy czy szkolenia zawodowego. Będzie korzystał z takich samych przywilejów socjalnych i podatkowych - łącznie z przywilejami mieszkaniowymi, które obowiązują w danym państwie. Będzie miał prawo przynależności do związków zawodowych oraz będzie korzystał z uprawnień z tym związanych.

Prawo europejskie dotyczy w takim samym stopniu pracownika, który podejmuje zatrudnienie w innym państwie członkowskim, jak i członków jego rodziny. Małżonek i dzieci pracownika migrującego także będą mieli prawo do pobytu i podjęcia pracy (lub wykonywania działalności na własny rachunek). Warto zaznaczyć, że prawo to przysługuje małżonkowi i dzieciom nawet wtedy, gdy pochodzą oni z kraju trzeciego, tj. nie posiadają obywatelstwa unijnego. Trzeba jednak pamiętać, że w okresie przejściowym dostęp do rynku pracy będzie w pewien sposób ograniczony również dla członków rodziny pracownika.

Poszukiwanie pracy w innym państwie Unii Europejskiej
Bezrobotny Polak będzie miał prawo wyjechać do innego państwa Unii Europejskiej i poszukiwać tam pracy, a jego zasiłek (dla bezrobotnych) będzie mógł być transferowany do innego państwa przez okres nie przekraczający 3 miesięcy. Stanie się to możliwe po spełnieniu przez takiego migrującego bezrobotnego kilku warunków: otóż będzie on musiał być bezrobotnym przez minimum 4 tygodnie przed wyjazdem, powiadomić polski urząd pracy o takich planach odpowiednio wcześniej, podać miejsce planowanego poszukiwania pracy, a po przyjeździe do danego kraju od razu zgłosić się do lokalnego urzędu pracy i współpracować z nim - tak, jak jest to wymagane od tamtejszych bezrobotnych. "Polski" zasiłek dla bezrobotnych będzie wypłacany, po przeliczeniu, w walucie danego państwa przez ten urząd. Polacy będą mogli też korzystać z europejskiej sieci pośrednictwa pracy EURES, o której napiszemy później.

W Unii Europejskiej obowiązuje zasada koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Oznacza to, że każdy kraj członkowski stosuje własne (wewnętrzne) przepisy dotyczące świadczeń społecznych, a prawo wspólnotowe określiło przepisy umożliwiające bezkolizyjne stosowanie (koordynację) zasad krajowych. Świadczenia z tytułu bezrobocia podlegają koordynacji na poziomie wspólnotowym. Obywatel państwa członkowskiego nabywa prawo do zasiłku dla bezrobotnych na podstawie przepisów wewnętrznych danego państwa, po spełnieniu określonych w nim warunków. Najczęściej stosowanym warunkiem jest wymóg spełnienia okresów zatrudnienia lub ubezpieczenia w danym państwie. Polak nabędzie więc prawa do zasiłku dla bezrobotnych na podstawie innych przepisów niż polskie, jeżeli będzie pracować w innym państwie Unii Europejskiej i tam utraci pracę. Zasiłek dla bezrobotnych będzie przyznany zgodnie z przepisami ostatniego miejsca wykonywania pracy, lecz do obliczenia jego wymiaru (wysokości) będą brane pod uwagę także okresy zatrudnienia lub ubezpieczenia w innych państwach Unii - na tym polega koordynacja systemów.

Prawo swobody przepływu osób innych niż pracownicy
Prawo swobody przepływu osób jest prawem szeroko stosowanym. Pisaliśmy już o tym, w jakim zakresie obejmuje ono pracowników i osoby poszukujące pracy, ale trzeba dodać, że prawo to przysługuje także osobom wykonującym pracę na własny rachunek i świadczącym usługi. Wszystkie osoby, które z niego skorzystały, "automatycznie" otrzymują prawo pobytu w wybranym kraju, co jest potwierdzane "Zezwoleniem na pobyt" lub "Zezwoleniem na pobyt czasowy" przyznawanym na podstawie dokumentu, który był podstawą wjazdu na terytorium danego państwa (np. paszportu). Prawo pobytu na mocy przepisów wspólnotowych przyznano także osobom nieaktywnym ekonomicznie, tj.:
- byłym pracownikom, którzy osiągnęli wiek emerytalny,
- studentom,
- byłym pracownikom i osobom wykonującym działalność zarobkową na własny rachunek, którzy zakończyli działalność zawodową, nawet jeśli nie nabyli prawa do emerytury,
- wszystkim obywatelom, którzy wybrali inne państwo jako kraj swojego stałego pobytu.
Osoby, które nie są aktywne ekonomicznie i nie posiadają źródła stałego dochodu (np. emerytury, renty, itp.) co do zasady podlegają ograniczeniom w zakresie prawa pobytu. Muszą one wykazać, że posiadają ubezpieczenie chorobowe od wszelkich ryzyk w państwie przyjmującym oraz środki finansowe w takiej wysokości, by nie stać się obciążeniem dla systemu pomocy społecznej w państwie przyjmującym (środki te uważa się za wystarczające, jeżeli są wyższe niż pomoc, którą przyznaje dane państwo własnym obywatelom na mocy przepisów o pomocy społecznej).

Prawo stałego pobytu, bez względu na obywatelstwo, wraz z obywatelem państwa członkowskiego, któremu przyznano prawo stałego pobytu, przyznano małżonkowi oraz innym osobom pozostającym na jego utrzymaniu. Małżonek i dzieci pozostające na utrzymaniu obywatela państwa członkowskiego mającego prawo stałego pobytu są także uprawnieni do podjęcia zatrudnienia lub działalności zarobkowej na własny rachunek w jakimkolwiek miejscu na terytorium państwa przyjmującego, nawet jeśli nie są obywatelami państwa członkowskiego Unii Europejskiej.

Jak widać - zakres praw i obowiązków przyznanych na podstawie przedstawionych tu pokrótce przepisów wspólnotowych jest więc niezwykle szeroki. W praktyce oznacza on uprawnienia zarówno do niczym nie skrępowanego prawa wyboru państwa pobytu, jak i wykonywania pracy. Jedyne ograniczenia w tym zakresie mogą być wprowadzane, jeżeli chodzi o ochronę zdrowia publicznego, bezpieczeństwa i ochronę państwa. Jednak, jak wskazuje orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, ograniczenia te należy interpretować w sposób ścisły, a ich zakres powinien podlegać kontroli instytucji Wspólnoty.