Społeczeństwo informacyjne - potrzeba, konieczność czy rzeczywistość?

1. Wstęp

Komputery, internet i telefonia komórkowa stały się już istotną częścią krajobrazu gospodarczego i społecznego w Polsce. Ich wpływ i znaczenie zostały zauważone przez szerokie rzesze społeczeństwa. Nie oznacza to wszak, że rola nowych technik informacyjnych i komunikacyjnych została powszechnie zrozumiana i przyswojona. Niestety obserwacja ta dotyczy także środowisk opiniotwórczych. Często brakuje podstawowych doświadczeń i informacji, które są zastępowane myśleniem życzeniowym, kalkami z krajów bardziej rozwiniętych, uprzedzeniami, nieporozumieniami, a nawet mitami. Brakuje także zrozumiałego i czytelnego aparatu pojęciowego i terminologicznego. Tylko w niewielkim stopniu znane są szerokiej publiczności mechanizmy rządzące społeczeństwem informacyjnym. Braki te wynikają z jednej strony ze stosunkowo niewielkiego upowszechnienia tych technik i ich zastosowań, oraz - z drugiej strony - z niedostatku poważnej, pogłębionej debaty na ten temat, którą zastępują często slogany, powierzchowne stwierdzenia i działania z gatunku socjotechnicznego.
Odnosi się wrażenie, że od kiedy termin społeczeństwo informacyjne pojawił się na stałe w słowniku polityków, jego znaczenie uległo niestety znacznemu rozszerzeniu, rozmyciu i nabrało cech ideologicznych. Używa się go jako zwiastuna i symbolu postępu gospodarczego, obietnicy lepszego, ciekawszego i bezpieczniejszego życia. Jest polem, na którym kraje Unii Europejskiej mają, zgodnie z zaleceniami urzędników Komisji Europejskiej, konkurować ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki Północnej i Japonią. Bywa instrumentem marketingu w kampaniach reklamowych, szczególnie produktów przemysłów informatycznych. Jest także używane jako straszak, i wraz z globalizacją jest obwiniane o wszelkie pojawiające się współcześnie patologie i zło. Dziś, jeśli nie znamy kontekstu użycia tego określenia lub intencji osoby je wypowiadającej, nie jesteśmy w stanie precyzyjnie podać zakresu znaczeniowego tego terminu. A nie takie były zamiary jego twórców, przynajmniej nie wszystkich.
O społeczeństwie informacyjnym w środowiskach naukowych rozmawiano wiele w latach siedemdziesiątych, osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, choć po raz pierwszy nazwy tej użyli bodaj Japończycy Todao Umesao i Yoneji Masuda w pierwszej połowie lat sześćdziesiątych minionego wieku. Społeczeństwo informacyjne postrzegano jako następną, po społeczeństwie przemysłowym, formację, czy wręcz etap rozwoju cywilizacyjnego, formację, która kształtuje się z ogromną prędkością, na naszych oczach, dokonując kolonizacji praktycznie wszystkich form życia społecznego. Wychodzono z założenia, że - podobnie jak to miało miejsce w przeszłości - pojawienie się nowego środka komunikacji i/lub transportu musi doprowadzić do głębokich zmian gospodarczych i, co za tym idzie, transformacji społecznych. Tym nowym medium był naturalnie komputer i sieci komputerowe, a przedmiotem ich działania dane i informacje.
Zauważmy, że w historii wielokrotnie nowe media były zaczynem głębokich przemian, by wspomnieć o czterech wielkich przełomach, o wzajemnie porównywalnej doniosłości i znaczeniu. Pierwszy z nich był rezultatem wprowadzenia alfabetu fonetycznego, co w swych najgłębszych konsekwencjach spowodowało linearyzację postrzegania i myślenia oraz oddzieliło sferę ludzkiego działania od sfery myślenia.
Kolejna rewolucja dokonała się po wynalezieniu przez Gutenberga maszyny drukarskiej, co bez wahania można uznać za początek wszystkich głębokich przemian społecznych, gospodarczych i kulturowych, bez których nie rozpocząłby się projekt Oświeceniowy, a których owoce zbieramy do dziś. Następna rewolucja miała miejsce za sprawą radia i telewizji - jej skutki nie do końca zostały zaabsorbowane i rozpoznane przez społeczeństwa. Ostatnim wielkim wydarzeniem było wynalezienie komputera wyposażonego w ogromne pamięci i globalnej sieci Internet. Zakresu i głębokości zmian, które wpływają na bodaj wszystkie sfery ludzkiej egzystencji, dziś nie jest w stanie nikt dokładnie przewidzieć, tak jak nikt nie jest w stanie podać satysfakcjonującej definicji społeczeństwa informacyjnego.
Niezależnie jednak od wszelkich trudności interpretacyjnych jedno jest pewne, że w kolokwialnym dyskursie społeczeństwo informacyjne rozumiane jest jako społeczeństwo epoki ponowoczesnej, w której szczególną rolę odgrywa informacja i wiedza oraz techniki i urządzenia do jej transmisji i przetwarzania, czyli komputery i sieci komputerowe. Techniki komunikacyjne i informacyjne (ang. information and communications technology, znane także pod skrótem ICT) są więc nierozłącznie związane z istotą, cechami i rozwojem społeczeństwa informacyjnego, są jego czynnikiem sprawczym. Poświęcimy im nieco miejsca w następnej części artykułu. Po ich zarysowaniu, w kolejnym punkcie bliżej spojrzymy na znaczenie terminu społeczeństwo informacyjne. W rozdziale czwartym zajmiemy się kwestiami dotyczącymi pracy w takim społeczeństwie. W zakończeniu rozważań poszukamy odpowiedzi na tytułowe pytanie.

2. Techniki informacyjne

Hiperprzestrzeń
W rozwoju techniki, szczególne miejsce zajmują obecnie techniki komunikacyjne i informacyjne. Najważniejsze elementy tych technik to: sprzęt komputerowy, oprogramowanie, środki łączności, oraz - na co kładziemy tu szczególny nacisk - wzajemne współdziałanie tych elementów. Nie ma żadnych wątpliwości, że w tej dziedzinie dokonała się i dokonuje się prawdziwa rewolucja. Zupełnie niebywała miniaturyzacja sprzętu komputerowego oraz rosnąca jego wydajność i niezawodność, postępy w metodach szybkiego tworzenia przyjaznego dla użytkowników oprogramowania i nadzwyczajny rozwój telekomunikacji, a zwłaszcza telefonii komórkowej, nie mają precedensu w historii . Istota zmian polega na połączeniu trzech komponentów, którymi są: komputer, telekomunikacja oraz informacja . Ten swoisty układ, manage a trois, cechuje się niezwykłą dynamiką i zarazem stabilnością ("w życiu najbardziej stabilnie są trójkąty"). Towarzyszy mu konwergencja mediów. Obserwujemy stapianie się radia, telewizji, gazety, telefonu, faksu, Internetu. Tworzy się jedno, zintegrowane uniwersum informacyjne, szczególnie gęsta informacyjnie audioikonosfera, ba nawet kognitosfera (nazywamy je tutaj łącznie hiperprzestrzenią lub hiperrzeczywistością), w której reguły i warunki życia coraz bardziej różnią się od tego, co było naszym udziałem w przeszłości. Można powiedzieć nawet więcej: dla wielu z nas, a zwłaszcza dla młodszych generacji, życie w hiperprzestrzeni toczy się równolegle, a więc w jakiś sposób niezależnie od życia w świecie realnym, i to właśnie wydarzenia i przeżycia w obszarze hiperrzeczywistości traktowane są jako najważniejsze, to one stają się instrumentami budowania tożsamości i samorealizacji. Udziałowi w hiperprzestrzeni towarzyszy odejście od świata synchronicznego, linearnego, od świata refleksji, na rzecz świata sfragmentaryzowanego, świata zjawisk równoległych, asynchronicznych, w którym refleksję zastępuje refleks i na wpół automatyczne reakcje na bodźce. Dźwięki i przede wszystkim obraz zastępują myślenie w takim stopniu, że zamiast Kartezjuszowego Cogito ergo sum całkowicie uprawnione staje się stwierdzenie Video ergo sum. Skoro już jesteśmy przy łacinie, to zauważmy na zasadzie dygresji, że zaczerpnięte z łaciny słowo nawigować odnoszące się jeszcze do niedawna głównie do pływania po dużych akwenach, dziś dotyczy przede wszystkim przemieszczania się w cyberprzestrzeni.
Warto wyjaśnić: co jest podstawą konwergencji i integracji mediów? Tym czynnikiem jest zapis cyfrowy, czyli digitalizacja informacji. Techniki informacyjne sprawiają, że szeroko rozumiana i najróżniej reprezentowana informacja przechodzi z papieru, z taśmy filmowej, z taśmy magnetofonowej, z papieru fotograficznego do zunifikowanej postaci bitowej (ciągów zer i jedynek), którą z łatwością można przechowywać i - co ważniejsze - przetwarzać, a w tym mieszać i łączyć, w komputerach oraz przekazywać łączami radiowymi lub kablami praktycznie w dowolnej chwili i w dowolne miejsce na świecie. Wpływ unifikacji sposobu reprezentacji informacji oraz konwergencji mediów na treść oraz na jej percepcję jest pasjonującym, słabo zbadanym tematem.
Jest rzeczą niezwykle interesującą, że konwergencja mediów przebiega nie tylko na płaszczyźnie technicznej. Zaczynamy bowiem obserwować również zjawiska konsolidacji firm, zwłaszcza dotyczy to wielkich korporacji medialnych, które nabywają przedsiębiorstwa spoza swego tradycyjnego obszaru działania. Stacje telewizyjne interesują się domami wydawniczymi, łączą wysiłki z dostawcami usług internetowych i producentami oprogramowania. Przykładami są tu zakup firmy Time Warner przez America OnLine, czy nabycie stacji telewizyjnej NBC przez Microsoft, co dało początek nowej firmie MSNBC.
Kończąc ten punkt warto zrobić komentarz, który nawiązuje do nie do końca jeszcze rozpoznanych ujemnych skutków powszechnego stosowania technik informacyjnych. Otóż trzeba pamiętać, że szerokie zastosowanie technik informacyjnych nie niesie za sobą tylko korzyści. Mitem jest przeświadczenie, że sama technika jest neutralna społecznie, a tylko od jej użytkowników zależy jak zostanie wykorzystana: ku dobremu, czy ku złemu. Neil Postman napisał wręcz: "Technology is ideology and to maintain that technology is ideologically neutral is stupidity plain and simple". Nie jest przekonywująca argumentacja w rodzaju, że na przykład telefon jest neutralnym urządzeniem bo można za jego pomocą przekazywać zarówno dobre wiadomości, jak i użyć go, powiedzmy, do szantażowania. Techniki informacyjne w połączeniu z "inteligentnymi" czujnikami i sztucznymi agentami stwarzają - po raz pierwszy w historii - możliwość skutecznego śledzenia i kontrolowania w skali masowej tego o czym i jak myślimy. W przeszłości możliwa była dość skuteczna tylko kontrola tego co robiliśmy; teraz i w przyszłości Wielki Brat może wkroczyć do świata naszych myśli i uczuć. Tego faktu z pewnością nie można lekceważyć. Z doświadczenia bowiem wiemy, że jeśli coś może zostać do czegoś użyte, to będzie do tego użyte.
Ważkim problemem związanym z technikami komunikacyjnymi i informacyjnymi jest to, że stają się one instrumentem wykluczenia, czynnikiem dzielącym (ang. digital divide) poszczególnych ludzi i społeczności na tych, którzy korzystają z nowych technik i na tych, którzy nie maja do nich dostępu lub dostęp ten jest ograniczony lub sporadyczny. Podział ten staje się równoznaczny z rozbiciem na zamożnych, potężnych i wpływowych oraz biednych i pozbawionych szans i nadziei. Ten podział ma drugi, znacznie trudniejszy do zauważenia plan, a mianowicie korzyści i ujemne skutki nowych techniki nie są dzielone równo. Bogatsi bowiem cieszą się przede wszystkim korzyściami, biedniejszym pozostawiając większość tego, co niekorzystne.
Pewną pociechą może być to, że zaawansowane techniki informacyjne mogą okazać się, i już to demonstrują, niezwykle sprawnym narzędziem w budowaniu społeczeństwa obywatelskiego, krzewieniu demokracji, kultury, usprawnianiu systemów edukacyjnych, ulepszaniu opieki medycznej itd. Cała nadzieja w tym, że korzyści znacznie przeważą zagrożenia. W dużym stopniu zależy to od nas samych.

Nowa gospodarka
Powiada się, że o ile cechami formacji społecznych i gospodarczych związanych z rozwojem i ekspansją przemysłu są intensywna eksploatacja pracy, zasobów naturalnych, rosnące zużycie energii, prymat technologii i dominująca rola kapitału, to tworzące się obecnie struktury gospodarcze i społeczne charakteryzuje, przede wszystkim, szacunek dla człowieka i dla ekologii oraz kluczowa rola wiedzy, informacji i komunikacji. To właśnie wiedza i zdolności komunikacyjne stają się najważniejszymi czynnikami rozwoju, to ich intensywne zastosowanie w wywoływaniu i prowadzeniu procesów gospodarczych i społecznych ma przekształcić narody w globalne społeczeństwo informacyjne, w którym na naczelne miejsca wysuwają się takie elementy, jak troska o ekosferę, ciągłe tworzenie nowych miejsc pracy, ustawiczne uczenie się członków społeczności, partnerstwo, skłonność do podejmowanie ryzyka i poszukiwania nowych rozwiązań, czynne uczestnictwo w życiu społecznym i wszechstronna demokratyzacja tegoż, oraz - na co zwraca się uwagę szczególną - ochrona własności intelektualnej. Ten ostatni aspekt ma naturalnie związek z tym, że informacja, wiedza, produkty umysłu mają największą wagę i odgrywają najważniejszą rolę w funkcjonowaniu społeczeństwa informacyjnego.
Na marginesie rozważań o globalizacji, którą tak silnie wiąże się z wyłanianiem się społeczeństwa informacyjnego warto odnotować wysiłki na rzecz jej kwantyfikowania, czyli znalezienia możliwie uniwersalnej miary liczbowej charakteryzującej stopień jej nasilenia. Jednym z ciekawszych pomysłów, a właściwie szkicem pomysłu, jest propozycja tygodnika "Die Woche" (9 listopada, 2001 r.), który opracował system punktowy. Punkty przyznawane są krajom lub całym regionom na podstawie takich parametrów, jak: liczba serwerów internetowych na 10 tys. mieszkańców, liczba komputerów na 1000 mieszkańców, czas trwania międzynarodowych rozmów telefonicznych (wychodzących z danego państwa), gęstość połączeń lotniczych (odloty z lotnisk danego kraju), liczba zagranicznych inwestycji itp. Wskaźnik może przyjmować wartości z przedziału od 0 do 1. Dla Stanów Zjednoczonych i Kanady wynosi on 0,92; dla krajów Unii Europejskiej - 0,78; dla Japonii - 0,74; dla Indii - 0,35; a dla krajów Europy Środkowej - 0,62.
Slogan Information is Power stał się powszechny i banalny. Na polski można go przetłumaczyć jako "informacja daje siłę", ale też - "informacja daje władzę". Uważamy, że slogan ten jest tylko częściowo prawdziwy, a może nawet mylący, bo to nie posiadanie informacji, a w domyśle jej monopolizowanie i ograniczanie dystrybucji, daje siłę. Wręcz przeciwnie, to sensowne dzielenie się informacjami z innymi, ich wspólne wykorzystanie oraz zwiększanie ich zasięgu sprawiają, że społeczności uznające tę zasadę stają się coraz zamożniejsze, lepiej wykształcone i silniejsze. Obecnie specjaliści planowania strategicznego propagują, a ich wyznawcy działają, w stronę tworzenia tzw. ekosystemów biznesowych (ang. business ecosystem), które są sieciami powiązań pomiędzy przedsiębiorstwami a ich klientami, dostawcami, organizacjami konsumenckimi i konkurentami. A wszystko to w celu zwiększenia konkurencyjności przedsiębiorstwa! Dobrze zorganizowane systemy baz danych, zwłaszcza w środowisku sieciowym, są kluczowym elementem takich ekosystemów. Są więc bazy danych, nie tylko zbiornikami informacji niezbędnymi w codziennym działaniu, ale również są elementem koniecznym w tworzeniu wspólnot gospodarczych, kulturowych, edukacyjnych i innych o właściwościach ekosystemów, których znaczenia w utrwalaniu i rozwijaniu wartości otwartego społeczeństwa obywatelskiego nie sposób przecenić.
Niezależnie od kontrowersji, które wywołuje termin Nowa Gospodarka (ang. New Economy) nie ma chyba wątpliwości, że nie jest ona prostą kontynuacją dotychczasowych sposobów produkowania dóbr, oferowania usług, handlowania itp. Otóż wydaje się, że ład gospodarczy i społeczny, który tworzy się w naszej obecności i z naszym udziałem jest światem nowym, innym niż świat dotychczasowy. Istotę tej diametralnej inności, a więc nowy paradygmat (w rozumieniu tego terminu zbliżonym do znaczenia, które nadał mu Thomas Kuhn) wyraża następujące sformułowanie:
Dzięki nowym technikom informacyjnym i komunikacyjnym koszty związane z osiąganiem celów gospodarczych i/lub społecznych metodą współpracy są niższe niż koszty ponoszone w osiąganiu tych celów drogą rywalizacji.
W nowej gospodarce pojawiają się nowe zjawiska i formy gospodarcze. Reprezentatywnymi przykładami są gospodarka elektroniczna (ang. e-commerce) czy wirtualne przedsiębiorstwa. Nowościom tym towarzyszy zmiana miejsca, ról i sposobów funkcjonowania człowieka w gospodarce i społeczeństwie.

3. Społeczeństwo informacyjne - w poszukiwaniu definicji

Nie istnieje powszechnie akceptowana definicja terminu społeczeństwo informacyjne. Jest tych definicji mnogość tak wielka, że można odnieść wrażenie, iż ambicją niemal każdego autora jest urobienie własnej definicji. Naturalnie inflacja określeń jest nieomylnym sygnałem, że żadne z nich nie jest zadawalające, na tej samej zasadzie, że wielość lekarstw przeciwko katarowi oznacza w istocie brak skutecznego specyfiku - w przeciwnym razie wystarczyłby tylko jeden. Dzieje się tak zapewne dlatego, że mamy do czynienia z pojęciem złożonym, trudnym, które wciąż jest w stanie tworzenia się. Pewien niekorzystny wpływ na próby podania zadawalającego określenia ma to, że jego zakres i kształt w wielu przypadkach jest uzależniany od doraźnego interesu (politycznego, gospodarczego, naukowego, a niekiedy po prostu towarzyskiego) autorów definicji.
W swej książce na temat teorii i typów społeczeństwa informacyjnego F. Webster wyróżnia pięć ich rodzajów, a mianowicie: technologiczne, ekonomiczne, zawodowe, przestrzenne i kulturowe [F. Webster F.: Theories of Information Society, The International Library of Sociology, 2002] dodając przy tym, że znane mu definicje społeczeństwa informacyjnego "...chociaż wydają się one na pierwszy rzut oka solidne, są, tak naprawdę, mętne i nieprecyzyjne, niezdolne do ustalenia czy <<społeczeństwo informacyjne>> powstało czy też powstanie kiedyś w przyszłości." M. Goliński podjął się ciekawej próby zestawienia kilku definicji [M. Goliński: Społeczeństwo informacyjne - problemy definicyjne i problemy pomiaru, www.agh.edu.pl/agh/dep/WNSS/ konferencja/doc/Goliski.doc]. Oto one:
ˇ "Pojęcie społeczeństwa informacyjnego oznacza formację społeczno-gospodarczą, w której produktywne wykorzystanie zasobu jakim jest informacja oraz intensywna pod względem wiedzy produkcja odgrywają dominującą rolę." (za: H. Kubicek: Möglichkeiten und Gefahren der "Informationsgesellschaft", Tübinger Studientexte Informatik und Gesellschaft, Universität Tübingen, 1999. http://infosoc2.informatik.uni-bremen.de/lehre/ig/WS99-00/studienbrief/inhalt.html ).
ˇ "Termin społeczeństwo informacyjne jest używany do określenia społeczeństwa, w którym jednostki - jako konsumenci, czy też pracownicy - intensywnie wykorzystują informację" (za: H. Kubicek, jak wyżej).
ˇ "...OECD uznała, iż gospodarka jutra będzie, w dużym stopniu, "gospodarką informacyjną" a społeczeństwo będzie w rosnącym stopniu "społeczeństwem informacyjnym". Oznacza to, że informacja będzie stanowiła dużą część wartości dodanej większości dóbr i usług, a działalności informacyjnie intensywne będą, w rosnącym stopniu, charakteryzować gospodarstwa domowe i obywateli." [ICCP Statistical Panel, www.oecd.org/dsti/sti/it/ec/stats/statpanl.htm]
ˇ "Społeczeństwo informacyjne może zostać znalezione na przecięciu, kiedyś odrębnych, przemysłów: telekomunikacyjnego, mediów elektronicznych i informatycznego, bazujących na paradygmacie cyfrowej informacji. Jedną z wiodących sił jest stale rosnąca moc obliczeniowa komputerów oferowanych na rynku, której towarzyszą spadające ceny. Innym elementem jest możliwość łączenia komputerów w sieci, pozwalająca im na dzielenie danych, aplikacji, a czasami samej mocy obliczeniowej, na odległości tak małe jak biuro i tak duże jak planeta. Ten podstawowy model rozproszonej mocy obliczeniowej i szybkich sieci jest sednem społeczeństwa informacyjnego." [OECD Workshops On The Economics Of The Information Society: A Synthesis Of Policy Implications, OECD, Paris, 1999].
ˇ "Społeczeństwo informacyjne to społeczeństwo, które nie tylko posiada rozwinięte środki przetwarzania informacji i komunikowania, lecz środki te są podstawą tworzenia dochodu narodowego i dostarczają źródła utrzymania większości społeczeństwa." [Goban-Klas T., Sienkiewicz P., Społeczeństwo informacyjne: szanse, zagrożenia, wyzwania, http://users.uj.edu.pl/~usgoban/agh.html].
ˇ "społeczeństwo informacyjne - [ang. Information society] - nowy system społeczeństwa kształtujący się w krajach o wysokim stopniu rozwoju technologicznego, gdzie zarządzanie informacją, jej jakość, szybkość przepływu są zasadniczymi czynnikami konkurencyjności zarówno w przemyśle, jak i w usługach, a stopień rozwoju wymaga stosowania nowych technik gromadzenia, przetwarzania, przekazywania i użytkowania informacji" [e-Polska - Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce na lata 2001-2006 (wersja robocza), Ministerstwo Łączności, Warszawa, 2001].

Powyższe określenia można uznać za typowe próby definiowania terminu społeczeństwo informacyjne. Czytelnikowi pozostawiamy ocenę tego, w jakim stopniu są one trafne i wyczerpujące. W komentarzu dodajmy, że M. Castells, wybitny i uznany badacz zjawisk społecznych i gospodarczych epoki komputerów i Internetu, autor obszernej i wnikliwej trylogii pt. "Information Age", z wyraźnym sceptycyzmem podchodzi do określenia społeczeństwo informacyjne, wręcz go unika, zapewne w obawie przed jego nieostrością i negatywnymi skojarzeniami spowodowanymi powszechnym nadużywaniem tegoż. Powiada on: "… we should abandon the notion of 'Information Society', which I have myself used some times, as unspecific and misleading." [M. Castells: Materials for an Exploratory Theory of the Information Society. British Journal of Sociology Vol. 51:1, January/March, 5-24, 2000]. Castells woli posługiwać się terminem społeczeństwo sieciowe (ang. Network Society), podkreślając, że istota rzeczy nie leży w informacji i wiedzy, te bowiem towarzyszą nam od zarania naszych dziejów. Tym, co jest dziś istotne i jakościowo nowe jest powszechna, wszechobecna, gęsta sieć wiążąca ludzi, sprawy i zdarzenia. Pogląd ten podzielamy w całej pełni.
Zauważmy, że trudności, na które napotykamy przy definiowaniu społeczeństwa informacyjnego sprawiają, że jeszcze trudniejsze do wykonania jest zadanie opracowania zbioru wskaźników oraz metod ich pomiaru i/lub obliczania, które pozwoliłyby ilościowo opisać społeczeństwo informacyjne (interesującą próbę w tym względzie stanowią prace grupy roboczej OECD). W tej sytuacji wiarygodna odpowiedź na pytanie, w jakim stopniu wskazane społeczeństwo jest społeczeństwem informacyjnym jest w gruncie rzeczy niemożliwa.
Literatura dotycząca społeczeństwa informacyjnego jest ogromna.
Z polskich, klasycznych już opracowań warto zapoznać się ze wspomnianą wcześniej pracą T. Goban-Klasa i P. Sienkiewicza; książką K. Krzysztofka pt. "Rozwój społeczeństwa informacyjnego w Polsce - uwarunkowania, perspektywy, rekomendacje", Transformacje, 1998; wydaną pod redakcją
J. Lubacza książką pt. "W drodze do Społeczeństwa Informacyjnego", OZSI - IPWC, 1999; oraz książką pod redakcją L.W. Zachera pt. "Społeczeństwo informacyjne w perspektywie człowieka, techniki, gospodarki", WSPiZ, 1999.

4. Praca a społeczeństwo informacyjne

O tym, że techniki informacyjne zmieniły oblicze pracy, zarówno tej wykonywanej na miejscu w biurze, czy przedsiębiorstwie, jak i tej, którą nazwano telepracą, że zlikwidowały odległość i zmieniły znaczenie czasu, napisano i wypowiedziano dotychczas niezwykle dużo słów. Trudno w tej sprawie dodać coś nowego. Spójrzmy zatem na kwestie pracy w czasach komputerów, Internetu i telefonów komórkowych z ogólniejszej perspektywy.
W nowoczesnym społeczeństwie praca zawodowa stała się dla znacznej części populacji, w krajach rozwiniętych, miejscem samorealizacji i konstruowania tożsamości. Inaczej było w przeszłości, kiedy praca najemna wynikała przede wszystkim z imperatywu ekonomicznego, z potrzeby pozyskiwania środków na utrzymanie własne i rodziny. Na podziały społeczne można było patrzeć nie tylko przez dychotomiczny, marksowski pryzmat wskazujący kapitalistów i robotników, ale także można było widzieć świat inaczej: z jednej strony byli ci, którzy musieli pracować, by przeżyć oraz - z drugiej strony - ci, którzy nie musieli pracować, a mimo to mogli wieść dostatnie i interesujące życie. Zwłaszcza w takim kontekście pracę można traktować jako towar, przedmiot o określonej, zmiennej w czasie, w zależności od koniunktury, wartości rynkowej. Nie trzeba wielkiej przenikliwości, aby w tym fakcie upatrywać głównych przyczyn reifikacji człowieka, szczególnie tam, gdzie chodzi o pracę fizyczną, czy też wymagającą prostych, powtarzalnych czynności manualnych albo na wpół automatycznych, nieskomplikowanych czynności umysłowych.
Rewolucja informatyczno-informacyjna wraz z ogólnym rozwojem techniki sprawia, że pracy fizycznej, rutynowej jest relatywnie mniej niż w przeszłości. Miejsce pracy przestaje kojarzyć się z niechcianym, czasowym zesłaniem, z którego chce się wrócić jak najszybciej do domu. To właśnie ono staje się, obok domu i rodziny, punktem, gdzie toczy się proces edukacji, socjalizacji, gdzie doświadcza się emocji towarzyszących samorealizacji. Jest naturalnie również miejscem frustracji wtedy, gdy zamiary i plany nie mogą zostać zrealizowane. Podsumowując, można stwierdzić, że w życiu pracujących jednostek waga miejsca pracy zaczyna dorównywać znaczeniu środowiska domowego.
I właśnie tutaj pojawia się jeden z zasadniczych problemów ponowoczesności. Polega on na tym, że dla coraz większej liczby ludzi praca jest jednym z najważniejszych sposobów samorealizacji, a jednocześnie za sprawą rosnącej efektywności środków produkcji i coraz lepszej organizacji, ekonomicznie uzasadnionej pracy jest jej mniej niż chętnych do jej podjęcia. Wydaje się, że czasy masowego zatrudnienia mijają bezpowrotnie. Bezrobocie jest nieusuwalną plagą współczesności, która na naszych oczach staje się jednym z największych, jeśli nie największym, problemem społecznym początków XXI wieku. Na dodatek ma ono charakter strukturalny i endemiczny. Człowiek pracy - zgodnie z przewidywaniami W. Leontieffa, noblisty z ekonomii - podzieli los konia, którego z gospodarki całkowicie wyparły maszyny). J. Rifkin, amerykański socjolog i autor książki pt. "Koniec pracy. Schyłek siły roboczej na świecie i początek ery postrynkowej" [Wydawnictwo Dolnośląskie, 2001], podaje, że liczba bezrobotnych przekroczyła 1 miliard ludzi i stale rośnie (wywiad dla "Gazety Wyborczej", z 29 grudnia 2001 r.). Nie przekonują go argumenty o zmniejszeniu stopy bezrobocia w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w dziesięcioleciu boomu gospodarczego 1990-2000. Powiada on: "Naprawdę cały boom odbywał się za plastikowe pieniądze. To był skutek gwałtownego przyrostu kredytów konsumpcyjnych. Na początku lat 90. amerykański sektor finansowy zaczął na wielką skalę emitować karty kredytowe. Wciskali je każdemu. I Amerykanie zaczęli tych kart używać na potęgę. Powstała największa w dziejach gorączka zakupów. Wszyscy kupowali na kredyt, wszyscy mieli pracę i wszyscy byli szczęśliwi. Ale szczęście na kredyt nie może trwać wiecznie. W kilka lat oszczędności rodzinne spadły z poziomu 8 proc. dochodów do zera. I spadały dalej. Pod koniec dekady Amerykanie przez dwa lata wydawali więcej, niż produkowali. W latach 90. cały świat kręcił się dzięki plastikowym dolarom. Teraz to się skończyło, bo Amerykanie, zamiast pożyczać pieniądze, muszą je oddawać. Ale żeby oddawać, trzeba najpierw zarobić. A zarobić jest coraz trudniej, skoro wszyscy przestali kupować. Tu koło się zamknęło. Tak się skończył cud gospodarczy Clintona. Skończyło się życie na kredyt, boom na kredyt i szczęście na kredyt" [ibidem].
Maksymalizacja zysków drogą ograniczania zatrudnienia należy do kanonu metod pracodawców. Zauważmy skądinąd, że mamy tu do czynienia ze swoistym paradoksem sygnalizowanym w powyższym cytacie. Z jednej strony bowiem redukcje zatrudnienia w pogoni za zyskiem, jakoś sprzyjają rozwojowi i znakomicie mieszczą się "w duchu" gospodarki kapitalistycznej, ale - z drugiej strony - ograniczając siłę nabywczą populacji, negatywnie wpływają na zachowania rynku, który jest podstawą i siłą napędową tej gospodarki. Mamy więc tutaj do czynienia z klasyczną sytuacją kryzysową. Można zatem spodziewać się, że rozwiązania należy szukać w tym, iż trwającej rewolucji technologicznej już niebawem będzie towarzyszyła rewolucja społeczna (miejmy nadzieje, że nie będzie równie gwałtowna jak Rewolucja Francuska, czy Bolszewicka). Rezultatem tej przemiany będzie zapewne nowy kontrakt społeczny, który musi uwzględniać to, że pojawią się nowe zawody, nowe produkty i usługi, że zapotrzebowanie na prace będzie mniejsze, nawet na tę wymagającą wysokich kwalifikacji intelektualnych. A może światło dzienne ujrzy nawet coś więcej niż nowy kontrakt społeczny, a mianowicie inne spojrzenie na człowieka: przestanie on być wart tyle, ile jest w stanie zarobić, czyli tyle ile może sprzedać swej wiedzy i umiejętności na rynku pracy; jego wartość będziemy mierzyli innymi, bardziej humanistycznymi "wskaźnikami".
W raporcie UNDP pt. "Polska w drodze do globalnego społeczeństwa informacyjnego" z roku 2002 prof. W. Cellary pisze, że "w społeczeństwie informacyjnym z rynku pracy zniknie zapotrzebowanie na tych pracowników umysłowych, którzy wykonują prace rutynowe, w szczególności szeroko rozumianych urzędników i pracowników administracji w przedsiębiorstwach ... Zasadne jest zatem pytanie - co pozostanie człowiekowi ? Odpowiedź brzmi: pozostaną prace nierutynowe ... Człowiekowi pozostanie więc tworzenie nowej wiedzy ze wszystkich możliwych dziedzin życia i szeroko rozumiane przekazywanie wiedzy". Głównym zadaniem człowieka pracującego będzie więc twórcze myślenie.
Rzecz w tym, że nie wszyscy i z pewnością nie cały czas mogą i chcą oddawać się twórczemu myśleniu, nawet jeśli są członkami społeczeństwa informacyjnego. A zatem czym będzie zajmować się większość populacji? Ryzykując pomyłkę, która towarzyszy każdej prognozie, można przypuszczać, że ludzie opuszczający dotychczasowe miejsca pracy w sektorze publicznym i rynkowym (pierwszy i drugi sektor) znajdą zajęcie w sektorze trzecim, czyli tam, gdzie powstaje i utrwala się kapitał społeczny oparty na organizacjach samorządowych, samokształceniowych, sąsiedzkich, klubach sportowych, organizacjach kościelnych, samopomocowych, kulturalnych itp. Jest to sektor z pewnością zarezerwowany dla ludzi, w którym maszynom, komputerom, telefonom komórkowym przyznaje się drugorzędne znaczenie, gdzie konkurencja nie ma wymiaru komercyjnego, a najważniejszą wartością i miernikiem oceny jest ilość i siła więzi międzyludzkich, bo to one w ostatecznym rozrachunku decydują o jakości życia. Niewykluczone, że trzeci sektor w nadchodzących dziesięcioleciach stanie się największym i najważniejszym rynkiem pracy.

5. Zakończenie

W tytule artykułu pada pytanie: "Społeczeństwo informacyjne - potrzeba, konieczność czy rzeczywistość ?". Oto próba odpowiedzi na nie dla Polski.
Niezależnie od zastrzeżeń wysuwanych pod adresem idei postępu i rozwoju, czy też determinizmu historycznego, procesy zachodzące w gospodarczo- i społecznie zaawansowanych krajach dzisiejszego świata należy postrzegać w kategoriach wzajemnie uwarunkowanych zdarzeń. Nie ma wątpliwości, że rewolucja informatyczna stoi u podstaw kształtowania się społeczeństwa informacyjnego. A jest to społeczeństwo, w którym z pewnością przestrzegane są zasady demokracji, społeczeństwo zamożne i bezpieczne. Przykładami są tu bliskie nam kraje Unii Europejskiej, ale także Japonia, Australia i naturalnie Stany Zjednoczone Ameryki Północnej. Panuje przekonanie, że życie w swym całokształcie w tych krajach jest dzisiaj lepsze niż przed laty, kiedy o społeczeństwie informacyjnym rozmawiali tylko specjaliści. Naturalnie z tej obserwacji nie należy wyciągać wniosku, że konstytuowaniu się społeczeństwa informacyjnego nie towarzyszą zagrożenia i nowe, nieznane wcześniej rodzaje ryzyka, czy wręcz konkretne, negatywne w swym wpływie na życie jednostek i zbiorowości ludzkich, wydarzenia. Niestety przykładów w tym względzie jest wiele: od hakerskich włamań do banków elektronicznych po pornografię w Internecie. Rzecz jednak w tym, że ogólny bilans zysków i strat jest oceniany przez większość obywateli tych społeczeństw jako wyraźnie pozytywny.
Wniosek jaki wypływa z tego faktu jest następujący: należy spodziewać się, że kraje rozwinięte będą konsekwentnie kontynuowały swe wysiłki na rzecz budowy społeczeństwa informacyjnego, nie szczędząc środków i sił. Tezę tę jednoznacznie potwierdza polityka Komisji Europejskiej, która przeznacza ogromne nakłady na budowę infrastruktury technicznej i organizacyjnej społeczeństwa informacyjnego, co jasno uwidacznia właśnie rozpoczęty 6-ty program ramowy z budżetem liczonym w miliardach euro. Analogiczne podejście prezentują pozostałe wspomniane wyżej kraje. Co to oznacza dla Polski ?
Istotnym warunkiem rozwoju Polski w kierunku podnoszenia stopy życiowej i zagwarantowania bezpieczeństwa jest możliwość prowadzenia dialogu z krajami rozwiniętymi, uczestniczenia w procesach i związkach gospodarczych oraz sojuszach politycznych i wojskowych. Warunek ten może zostać spełniony tylko wtedy, gdy podobnie jak w tych krajach będziemy dysponowali stosowną infrastrukturą informacyjną, kadrami specjalistów oraz, gdy kultura informacyjna ogółu społeczeństwa osiągnie należny poziom. Jeśli zatem społeczeństwa żyjące w krajach rozwiniętych uznamy za społeczeństwa informacyjne lub zbliżone do tego stanu, to warunkiem koniecznym naszego rzeczywistego uczestnictwa i współpracy z tymi krajami jest to, że my również osiągniemy stan charakterystyczny dla społeczeństwa informacyjnego.
Znamy już więc odpowiedź na pytanie o konieczność. Znamy zatem automatycznie odpowiedź na pytanie o potrzebę budowy społeczeństwa informacyjnego w Polsce. Skoro jest ta budowa koniecznością, spowodowaną realiami życia, to znaczy, że istnieje również taka potrzeba.
A jaka jest rzeczywistość? Osiągnięcia trzynastu lat transformacji ustrojowej i gospodarczej są dobrą podstawą do budowania społeczeństwa informacyjnego. W gruncie rzeczy ten proces zaczął się już na początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku i trwa, z różną intensywnością, do dziś. Mimo, iż ogólne wskaźniki w rodzaju liczby komputerów osobistych, liczby serwerów, liczby użytkowników Internetu, liczby posiadaczy telefonów komórkowych, czy liczby studentów nie plasują Polski w czołówce krajów przechodzących transformacje, to jednak - jak się wydaje - są one wystarczająco dobre by uzasadnić przekonanie, że proces budowy społeczeństwa informacyjnego w Polsce nie został przerwany.
Są jednak zjawiska niepokojące o trwałym charakterze. Pisze o nich prof. K. Krzysztofek w cytowanym już raporcie UNDP. Postrzega on Polskę jako kraj społeczeństwa "trzech prędkości", twierdząc, że jesteśmy "krajem rolniczo-przemysłowo-informacyjnym, w którym dwa pierwsze sektory, zwłaszcza rolniczy wymagają głębokiej restrukturyzacji" i dodaje "Istota problemów leży w tym, że z trzech prędkości nie da się utworzyć jednej średniej, akceptowanej przez wszystkie grupy, ponieważ byłaby ona za duża dla najwolniejszych i za mała dla najszybszych. Szanse Polski zależą od trzeciej prędkości, ale trzeba pamiętać, że szybkość całego konwoju - jeśli można użyć takiej metafory w odniesieniu do Polski - to szybkość najwolniejszego okrętu".
A zatem jeśli opis prof. K. Krzysztofka jest trafny, to przed Polską stoi niezwykle trudne wyzwanie, które polega na tym by większość polskiego społeczeństwa, czyli ci, którzy należą do sektorów "rolniczego i przemysłowego", nie spowodowała (wymusiła?) zmniejszenia tempa procesów kształtowania się społeczeństwa informacyjnego. Chodzi również jednocześnie i o to, by nie zostali oni wykluczeni z tego społeczeństwa wtedy, gdy ono rzeczywiście powstanie. Oto zadanie na miarę historii.