Sytuacja formalno-prawna służb zatrudnienia

Służby zatrudnienia w Polsce istnieją od 1918 roku. Ich struktura organizacyjna i zadania ulegały od tego czasu wielu zmianom, zależnie od sytuacji gospodarczej i politycznej.

Ustawą z dnia 28 grudnia 1989 r. o zatrudnieniu wprowadzony został nowoczesny ustrój służb zatrudnienia, dostosowany do warunków gospodarki rynkowej.

Kolejne lata przynosiły dalsze zmiany w organizacji zarządzania rynkiem pracy, jak i w katalogu zadań.

Struktura urzędów pracy wyglądała następująco:

1. lata 1990-1993

rejonowe urzędy pracy podległe urzędom rejonowym,
wojewódzkie biura pracy będące w urzędzie wojewódzkim,
Ministerstwo Pracy i Polityki Socjalnej,
2. lata 1993 –2000

rejonowe urzędy pracy podległe wojewódzkim urzędom pracy,
wojewódzkie urzędy pracy podległe Krajowemu Urzędowi Pracy,
Krajowy Urząd Pracy nadzorowany przez Ministerstwo Pracy i Polityki Socjalnej,
Ministerstwo Pracy i Polityki Socjalnej,
3. rok 2000 – 30.04.2002

powiatowe urzędy pracy podległe starostom,
wojewódzkie urzędy pracy podległe marszałkom województw,
wojewodowie,
Prezes Krajowego Urzędu Pracy nadzorowany przez Ministra Pracy i Polityki Społecznej,
Minister Pracy i Polityki Społecznej,
4. od 01.05.2002

powiatowe urzędy pracy podległe starostom,
wojewódzkie urzędy pracy podległe marszałkom województw,
wojewodowie,
Minister Pracy i Polityki Społecznej,
Obecnie działający system organów zatrudnienia jest uregulowany ustawą z dnia 14.12.1994 r o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (Dz. U. z 2001r, Nr 6, poz. 56 ze zm.).

System organów zatrudnienia ma charakter rządowo-samorządowy, a jego istotną cechą jest niezależność każdej jednostki organizacyjnej.

Przyjęte rozwiązania wprowadziły też odrębność formalno-organizacyjną między organami samorządowymi a organami rządowymi (model zdecentralizowany).

Funkcjonujący system przewiduje jednak trzy wyjątki, które z uwagi na swój charakter w praktyce powodują pewnego rodzaju zależność między wymienionymi organami zatrudnienia. Dotyczą one:

a. instancyjnego toku postępowania / odwołania od decyzji organu zatrudnienia stopnia powiatowego rozpatrywane są przez organ rządowy – wojewodę,

b. trybu przekazywania środków na obsługę rynku pracy oraz łagodzenie skutków bezrobocia

Minister Pracy i Polityki Społecznej przekazuje środki Funduszu Pracy do samorządów powiatowych i samorządów wojewódzkich – na realizację obligatoryjnych i fakultatywnych form przeciwdziałania bezrobociu i łagodzenia jego skutków,
wojewodowie przekazują środki z Budżetu Państwa na funkcjonowanie powiatowych urzędów pracy (do właściwego starosty) i wojewódzkich urzędów pracy (do właściwego marszałka województwa),
c.sprawowania funkcji kontrolnych przez wojewodę w zakresie realizacji przez jednostki samorządu terytorialnego zadań z zakresu administracji rządowej

I . Minister właściwy do spraw pracy w zakresie objętym ustawą:

1. realizuje politykę państwa w zakresie rynku pracy,

2. realizuje zadania wynikające z funkcji dysponenta Funduszu Pracy

3. zapewnia jednolitość stosowania prawa poprzez:

udzielanie wyjaśnień dotyczących przepisów ustawy,
określanie standardów realizacji pośrednictwa pracy, poradnictwa zawodowego, organizacji szkoleń oraz prowadzenia centrów informacji zawodowej i klubów pracy,
wprowadzanie i rozwijanie jednolitego systemu informatycznego w urzędach pracy, zapewniającego jednolity system obsługi rynku pracy,
4. realizuje zadania wynikające z umów i porozumień międzynarodowych, pełniąc równocześnie funkcję instytucji właściwej do spraw współpracy z instytucjami innych państw w zakresie ustalania uprawnień do świadczeń z tytułu bezrobocia.

Natomiast z dniem przystąpieniem Polski do UE – Minister Pracy i Polityki Społecznej dodatkowo:

pełnił będzie funkcję instytucji łącznikowej w związku z udziałem Rzeczypospolitej Polskiej w koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego państw członkowskich Unii Europejskiej w zakresie świadczeń dla bezrobotnych,
realizował będzie zadania wynikające z prawa swobodnego przepływu pracowników między państwami członkowskimi Unii Europejskiej,
będzie organem odwoławczym od decyzji wydawanych przez marszałka województwa, jako organu pierwszej instancji, w sprawach dotyczących przyznawania świadczeń z tytułu bezrobocia cudzoziemcom posiadającym obywatelstwo państwa członkowskiego Unii Europejskiej,
określi w drodze rozporządzenia, uwzględniając procedury i standardy obowiązujące państwa członkowskie Unii Europejskiej, szczegółowe zadania organów zatrudnienia związane z realizacją zadań wynikających z udziału Rzeczypospolitej Polskiej w koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego państw członkowskich Unii Europejskiej w zakresie świadczeń dla bezrobotnych i realizacji prawa swobodnego przepływu pracowników, a w szczególności:
tryb przekazywania i zakres przekazywanych informacji między krajowymi organami zatrudnienia oraz do odpowiednich służb zatrudnienia państw członkowskich Unii Europejskiej,
procedury związane z wymianą międzynarodowych ofert pracy między krajowymi organami zatrudnienia oraz z przekazywaniem do służb zatrudnienia innych państw członkowskich Unii Europejskiej,
rodzaje dokumentów i wzory formularzy stosowanych przy realizacji zadań, o których mowa wyżej.

Do zadań samorządu województwa należy:

opracowywanie analiz i ocen dotyczących problematyki zatrudnienia i przeciwdziałania bezrobociu w województwie,
współdziałanie z wojewódzką radą zatrudnienia w podejmowaniu przedsięwzięć zmierzających do ograniczenia bezrobocia i jego negatywnych skutków, w tym tworzenie nowych miejsc pracy,
planowanie wydatków i gospodarowanie środkami finansowymi przeznaczonymi na realizację polityki rynku pracy,
inicjowanie i współfinansowanie szkoleń, prac interwencyjnych, zatrudnienia absolwentów i programów specjalnych,
organizowanie pośrednictwa pracy w skali wojewódzkiej i międzywojewódzkiej,
współdziałanie z organami właściwymi w sprawach oświaty w planowaniu i podejmowaniu przedsięwzięć w zakresie szkolenia bezrobotnych oraz w organizowaniu kształcenia zawodowego, z uwzględnieniem potrzeb wojewódzkiego rynku pracy,
organizowanie i koordynowanie rozwoju usług poradnictwa zawodowego oraz informacji zawodowej na terenie województwa, a także wspieranie działalności klubów pracy,
opiniowanie kryteriów wydawania przyrzeczeń i zezwoleń na pracę cudzoziemców nie posiadających zezwolenia na osiedlenie się ani statusu uchodźcy w Rzeczypospolitej Polskiej,
prowadzenie polityki regionalnej w zakresie przeciwdziałania bezrobociu poprzez inspirowanie i współfinansowanie oraz koordynowanie realizacji programów wojewódzkich,
organizowanie, inicjowanie i współfinansowanie inwestycji infrastrukturalnych, wykonywanych jako zadania własne gmin lub powiatów, w systemie robót publicznych w powiatach (gminach) zagrożonych szczególnie wysokim bezrobociem strukturalnym,
organizowanie, inicjowanie i współfinansowanie lokalnych programów mających na celu tworzenie nowych miejsc pracy i likwidację negatywnych skutków bezrobocia lub wspieranie rządowych programów restrukturyzacyjnych,
inicjowanie i realizacja przedsięwzięć, mających na celu rozwiązanie lub złagodzenie problemów związanych z planowanymi, na zasadach określonych w odrębnych przepisach, zwolnieniami grupy pracowników z przyczyn dotyczących pracodawcy,
inicjowanie oraz realizacja, we współdziałaniu z podmiotami niezaliczonymi do sektora finansów publicznych, wojewódzkich programów promocji zatrudnienia,
realizacja zadań w zakresie międzynarodowej wymiany ofert pracy oraz zadań związanych z kierowaniem obywateli polskich do pracy za granicą,
Natomiast z dniem przystąpieniem Polski do UE – samorząd wojewódzki realizował będzie zadania jak w pkt 1-14 oraz dodatkowo przypisano mu następujące zadania:

pełnienie funkcji instytucji właściwej w związku z udziałem Rzeczypospolitej Polskiej w koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego państw członkowskich Unii Europejskiej w zakresie świadczeń dla bezrobotnych,
realizowanie zadań w zakresie prawa swobodnego przepływu pracowników między państwami Unii Europejskiej,
wydawanie decyzji w sprawach dotyczących przyznawania świadczeń z tytułu bezrobocia cudzoziemcom posiadającym obywatelstwo państwa członkowskiego Unii Europejskiej.
Ustawa o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu wskazuje, że wszystkie zadania przypisane do samorządu wojewódzkiego (a nie do marszałka województwa jako organu) realizowane są przez wojewódzki urząd pracy będący wojewódzką samorządową jednostką organizacyjną samorządu województwa.

Dyrektora wojewódzkiego urzędu pracy powołuje i odwołuje marszałek województwa, po zasięgnięciu opinii wojewódzkiej rady zatrudnienia.

Wicedyrektorów wojewódzkich urzędów pracy powołuje i odwołuje marszałek województwa na wniosek dyrektora.

W Polsce funkcjonuje 16 wojewódzkich urzędów pracy i ich 33 filie. W każdym Wojewódzkim Urzędzie Pracy i jego filii działa Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej.

Samorząd powiatowy realizuje zadania na rzecz bezrobocia i łagodzenia jego skutków jako zadania zlecone z zakresu administracji rządowej i jako zadania własne.

Do zadań zleconych z zakresu administracji rządowej realizowanych przez powiaty należy :

rejestrowanie bezrobotnych i innych osób poszukujących pracy, przedstawianie im propozycji zatrudnienia, szkolenia i innych form mających na celu ich aktywizację zawodową, a w razie braku takich możliwości wypłacanie uprawnionym zasiłków i innych świadczeń pieniężnych,
przyznawanie i wypłacanie osobom uprawnionym zasiłków przedemerytalnych i świadczeń przedemerytalnych,
prowadzenie poradnictwa zawodowego oraz informacji zawodowej dla bezrobotnych i innych osób poszukujących pracy,
wydawanie biletów kredytowych osobom skierowanym do pracy poza miejsce stałego zamieszkania,
wydawanie decyzji w sprawach o:
a) uznaniu lub odmowie uznania danej osoby za bezrobotną oraz utracie statusu osoby bezrobotnej,

b) przyznaniu, odmowie przyznania, wstrzymaniu, wznowieniu wypłaty oraz utracie lub pozbawieniu prawa do zasiłku, dodatku szkoleniowego, stypendium, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego,

c) obowiązku zwrotu nienależnie pobranego zasiłku, dodatku szkoleniowego, stypendium, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego, innych nienależnie pobranych świadczeń lub kosztów szkolenia finansowanych z Funduszu Pracy,

d) odroczeniu terminu spłaty, rozłożeniu na raty lub umorzeniu części albo całości nienależnie pobranego świadczenia lub pożyczki udzielonej z Funduszu Pracy,

e) refundowaniu pracodawcom wynagrodzeń i składek na ubezpieczenie społeczne młodocianych pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego,

f) refundowaniu pracodawcom dodatków i premii przysługujących pracownikom za wykonywanie obowiązków opiekunów praktyk uczniowskich,

g) wydawanie innych decyzji w sprawach dotyczących zatrudnienia i przeciwdziałania bezrobociu na podstawie innych ustaw.

Do zadań własnych samorządu powiatowego należy:

1) udzielanie pomocy bezrobotnym i innym osobom poszukującym pracy w znalezieniu pracy, a także pracodawcom w pozyskaniu pracowników,

2) podejmowanie i realizacja działań zmierzających do ograniczenia bezrobocia i jego negatywnych skutków,

3) pozyskiwanie i gospodarowanie środkami finansowymi na realizację zadań z zakresu przeciwdziałania bezrobociu oraz aktywizacji lokalnego rynku pracy,

4) inicjowanie tworzenia dodatkowych miejsc pracy oraz udzielanie pomocy bezrobotnym w podejmowaniu działalności na własny rachunek i ścisła współpraca w tym zakresie z izbą rolniczą w odniesieniu do bezrobotnych zamieszkałych na wsi,

5) inicjowanie i finansowanie:

a) prac interwencyjnych,

b) robót publicznych,

c) zatrudnienia absolwentów,

d) programów specjalnych,

e) szkoleń,

6) współdziałanie z powiatowymi radami zatrudnienia w zakresie ograniczania bezrobocia i jego negatywnych skutków, a w szczególności rozdziału i wykorzystania środków Funduszu Pracy oraz Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych,

7) inicjowanie i wspieranie działalności klubów pracy,

8) opracowywanie analiz, ocen i sprawozdań dotyczących problematyki zatrudnienia i przeciwdziałania bezrobociu w powiecie na potrzeby wojewódzkiego urzędu pracy oraz powiatowej rady zatrudnienia,

9) inicjowanie i realizacja przedsięwzięć, mających na celu rozwiązanie lub złagodzenie problemów związanych z planowanymi, na zasadach określonych w odrębnych przepisach, zwolnieniami grupy pracowników z przyczyn dotyczących pracodawcy.

Natomiast z dniem przystąpieniem Polski do UE – samorząd powiatowy realizował będzie zadania własne jak w pkt 1-9 oraz dodatkowo przypisano mu:

realizowanie zadań wynikających z koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego państw członkowskich Unii Europejskiej w zakresie świadczeń dla bezrobotnych oraz współdziałanie w tym obszarze z pozostałymi organami zatrudnienia,
wypłacanie świadczeń z tytułu bezrobocia, na podstawie decyzji marszałków województw, cudzoziemcom posiadającym obywatelstwo państwa członkowskiego Unii Europejskiej,
realizowanie zadań w zakresie prawa swobodnego przepływu pracowników między państwami Unii Europejskiej.
Na szczeblu powiatowym, organem zatrudnienia jest starosta, który może upoważnić kierownika powiatowego urzędu pracy lub innych pracowników tego urzędu, do załatwiania w jego imieniu spraw z zakresu bezrobocia.

Ustawa wskazuje, że wszystkie zadania przypisane do samorządu powiatowego (a nie do starosty jako organu) wykonywane są przez powiatowe urzędy pracy wchodzące w skład powiatowej administracji zespolonej.

Kierownika powiatowego urzędu pracy powołuje i odwołuje starosta po zasięgnięciu opinii powiatowej rady zatrudnienia.

Zastępców kierownika powiatowego urzędu pracy powołuje i odwołuje starosta na wniosek kierownika.

Obecnie w Polsce funkcjonuje ok. 330 powiatowych urzędów pracy. Dla usprawnienia obsługi bezrobotnych, zostały też utworzone filie tych urzędów.

Do zadań wojewody należy :

1) kontrola realizacji zadań z zakresu administracji rządowej, wynikających z przestrzegania przepisów ustawy, wykonywanych przez jednostki samorządu terytorialnego,

2) sprawowanie merytorycznego nadzoru nad wymaganym standardem usług świadczonych przez urzędy pracy oraz odpowiednim poziomem kwalifikacji kadr w urzędach pracy na terenie województwa,

3) ustalanie, po zasięgnięciu opinii marszałka województwa, kryteriów wydawania przyrzeczeń i zezwoleń na pracę cudzoziemców nie posiadających zezwolenia na osiedlenie się ani statusu uchodźcy w Rzeczypospolitej Polskiej; kryteria te nie mogą zawierać wymagań dyskryminujących kandydatów ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, narodowość, przekonania, zwłaszcza polityczne lub religijne, ani ze względu na przynależność związkową,

4) wydawanie przyrzeczeń i zezwoleń na pracę cudzoziemców,

5) wykonywanie kontroli w zakresie przestrzegania przepisów ustawy.