Jakie dokumenty międzynarodowe regulują sprawę pracy Polaków w krajach UE?
Kwestie zatrudniania Polaków w krajach UE regulują obecnie umowy dwustronne zawierane pomiędzy Polską a poszczególnymi państwami członkowskimi Unii Europejskiej.

O ułatwieniu dostępu do rynku pracy w krajach członkowskich Unii Europejskiej dla obywateli polskich na mocy umów dwustronnych mówi Układ Europejski, stanowiący podstawę obecnych stosunków Polski z Unią Europejską (obowiązuje od 1 lutego 1994 r.). Polska zawarła już takie umowy m.in. z Niemcami, Belgią, Francją, Luksemburgiem, Hiszpanią. Ponadto istnieje współpraca w tym zakresie z innymi państwami, np.: Norwegią, Włochami oraz Irlandią.

Jak traktowani są polscy pracownicy podejmujący pracę w krajach UE, na podstawie zawartych umów o zatrudnieniu?
Pracownicy polscy podejmujący zatrudnienie za granicą w ramach umów międzynarodowych traktowani są na równi z pracownikami miejscowymi w zakresie warunków pracy, wynagradzania, bezpieczeństwa pracy, ochrony praw pracowniczych. Jeżeli to zatrudnienie ma miejsce w kraju, z którym Polska zawarła umowę o zabezpieczeniu społecznym, wówczas okres tego zatrudnienia uwzględnia się do ustalania prawa do polskich świadczeń emerytalno - rentowych. Dochody uzyskane podczas pracy za granicą mogą być transferowane do kraju zamieszkania danego pracownika w kwocie zgodnej z prawem państwa członkowskiego UE, na terenie którego dany pracownik podejmował zatrudnienie.

Pracownicy z państw trzecich (w tym Polacy) na terytorium Unii muszą obecnie posiadać zezwolenie na pobyt i zezwolenie na pracę. Wówczas mają takie same prawa socjalne i wynikające ze stosunku pracy jak pracownicy rodzimi.

Jak podjąć pracę w krajach Unii Europejskiej?
Wyjazdy do krajów, z którymi Polska podpisała umowy dwustronne, realizowane są w dwóch formach:
* W ramach ofert imiennych - na imienne wskazanie polskiego obywatela przez przyszłego pracodawcę - dotyczy to sytuacji, w której pracodawca zagraniczny zgłasza imiennie do pracy konkretnego kandydata, takiego, którego najczęściej zatrudniał już w latach poprzednich,
* w ramach ofert otwartych (anonimowych) - ma to miejsce w przypadku, gdy pracodawca zagraniczny nie ma odpowiedniego kandydata do pracy z Polski i oczekuje jego wskazania przez polski urząd pracy.

Oferty imienne - przyszły pracodawca występuje za granicą z wnioskiem do właściwego urzędu pracy o zatrudnienie konkretnego pracownika polskiego. Po wydaniu decyzji pozytywnej przez kompetentny urząd danego kraju, dokumenty o zatrudnieniu (umowa o pracę) przekazywane są do Ministerstwa Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej (do niedawna był to Departament Migracji Zarobkowej Krajowego Urzędu Pracy w Warszawie), które koordynuje zatrudnianie obywateli polskich za granicą, a następnie do właściwego dla miejsca zamieszkania Wojewódzkiego Urzędu Pracy, który przekazuje umowę zainteresowanemu. Wówczas należy udać się z otrzymaną umową do właściwego dla miejsca zamieszkania urzędu konsularnego danego państwa, aby uzyskać wizę z prawem do pracy.

Oferty bezimienne - przekazywane są przez kraj, który jest stroną umowy ofert bezimiennych, do dyspozycji Wojewódzkich Urzędów Pracy. Oferty przeznaczone są dla zarejestrowanych w danym województwie bezrobotnych.

Czy Polacy będą mogli pracować w krajach Wspólnoty po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej?
Podstawowym prawem obowiązującym we wszystkich państwach członkowskich Unii Europejskiej jest zasada wolnego przepływu osób. Zasada ta oznacza, iż każdy obywatel kraju, który należy do Unii Europejskiej, ma pełną swobodę wyboru państwa wykonywania pracy. Z prawa tego będą mogli korzystać także Polacy po przystąpieniu Polski do Wspólnoty. Należy w tym miejscu powiedzieć, iż Polska (podobnie jak niektóre państwa przystępujące do Unii wcześ-niej) może zostać objęta tzw. okresami przejściowymi. Oznacza to, iż państwa Unii mają prawo stosować (maksymalnie do 7 lat po akcesji) przepisy wewnętrzne, które limitują prawo podejmowania pracy przez Polaków. Jeżeli jakieś państwo Unii zastosuje "okres przejściowy", to Polacy będą mogli korzystać w pełni z prawa swobody przepływu osób po zakończeniu tego terminu.

Jakie prawa będą mieć Polacy po zakończeniu okresów przejściowych?
Swobodny przepływ osób (pracowników) oznacza prawo każdego obywatela Unii Europejskiej do:
* pobytu i wykonywania pracy w dowolnie wybranym państwie członkowskim,
* korzystania z wszelkiej pomocy urzędów pracy (np. w zakresie pośrednictwa pracy, poradnictwa i doradztwa zawodowego oraz pomocy w zakresie szkolenia i przekwalifikowania zawodowego, a także z innych form aktywizacji zawodowej).

Polacy będą więc mieć dostęp do ofert pracy będących w zasobach zarówno publicznych służb zatrudnienia, jak i prywatnych agencji. Warto wiedzieć, iż po przystąpieniu do Unii Polska objęta zostanie międzynarodowym systemem wymiany informacji o wolnych miejscach pracy "EURES". System ten dostępny będzie także w polskich urzędach pracy. Każdy zainteresowany będzie mógł się zapoznać z zagranicznymi ofertami pracy umieszczonymi w tym elektronicznym systemie. W urzędach pracy zostaną zatrudnieni doradcy (tzw. Eures doradcy) specjalizujący się w udzielaniu informacji o zagranicznych ofertach. Od nich będzie można się także dowiedzieć, jakie są warunki życia i pracy w danym kraju.

Prawo Unii Europejskiej zwraca szczególną uwagę na prawo równego traktowania. Zawiera szereg przepisów mających za zadanie skutecznie przeciwdziałać szeroko rozumianej dyskryminacji. Polak pracujący w innym państwie członkowskim Unii będzie więc traktowany w taki sam sposób, jak obywatel danego kraju. Będzie miał takie same prawa i obowiązki pod względem warunków zatrudnienia, pracy, wynagrodzenia, stosunku pracy, powrotu do pracy czy szkolenia zawodowego. Będzie korzystał z takich samych przywilejów socjalnych i podatkowych, łącznie z przywilejami mieszkaniowymi, które obowiązują w danym państwie. Będzie miał prawo przynależności do związków zawodowych oraz korzystania z uprawnień z tym związanych.

Prawo europejskie dotyczy w takim samym stopniu pracownika, który podejmuje zatrudnienie w innym państwie członkowskim, jak i członków jego rodziny. Współmałżonek i dzieci pracownika migrującego także będą mieli prawo do pobytu i podjęcia pracy (lub wykonywania działalności na własny rachunek). Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż prawo to przysługuje małżonkowi i dzieciom nawet wtedy, gdy pochodzą oni z kraju trzeciego, tj. nie posiadają obywatelstwa unijnego.

Czy bezrobotni także będą mogli szukać pracy w innych krajach Unii Europejskiej?
Oczywiście. Bezrobotny Polak będzie miał prawo wyjechać do innego państwa Unii Europejskiej i poszukiwać tam pracy. Jego zasiłek dla bezrobotnych może być transferowany do innego państwa przez okres nie przekraczający 3 miesięcy. Wcześ-niej jednak będzie trzeba spełnić kilka warunków: być bezrobotnym minimum 4 tygodnie przed wyjazdem, powiadomić polski urząd pracy o takich planach odpowiednio wcześ-niej, podać miejsce planowanego poszukiwania pracy, a po przyjeździe do danego kraju od razu zgłosić się do urzędu pracy i pozostawać w jego dyspozycji przez cały czas pobytu w tym państwie. "Polski" zasiłek dla bezrobotnych będzie wypłacany, po przeliczeniu, w walucie danego państwa przez ten urząd.

W jakich przypadkach Polak otrzyma zasiłek dla bezrobotnych taki sam jak obywatele danego kraju?
W Unii Europejskiej obowiązuje zasada koordynacji świadczeń systemów zabezpieczenia społecznego. Oznacza to, że każdy kraj członkowski stosuje własne (wewnętrzne) przepisy dotyczące świadczeń społecznych, a prawo wspólnotowe określiło przepisy umożliwiające bezkolizyjne stosowanie (koordynację) zasad krajowych. Świadczenia z tytułu bezrobocia podlegają koordynacji na poziomie wspólnotowym. Obywatel państwa członkowskiego nabywa prawo do zasiłku dla bezrobotnych na podstawie przepisów wewnętrznych danego państwa, po spełnieniu określonych w nim warunków. Najczęściej stosowanym warunkiem jest wymóg spełnienia okresów zatrudnienia lub ubezpieczenia w danym państwie. Polak nabędzie więc prawa do zasiłku dla bezrobotnych na podstawie innych przepisów niż polskie, jeżeli będzie pracować w innym państwie Unii Europejskiej i tam utraci pracę. Zasiłek dla bezrobotnych będzie przyznany zgodnie z przepisami ostatniego miejsca wykonywania pracy, lecz do obliczenia jego wymiaru (wysokości) będą brane pod uwagę także okresy zatrudnienia lub ubezpieczenia w innych państwach Unii - na tym polega koordynacja systemów.

Czy prawo swobody przepływu osób dotyczy tylko osób pracujących?
Oczywiście nie. Prawo swobody przepływu osób jest prawem szeroko stosowanym. Omówiliśmy już prawa pracowników i osób poszukujących pracy. Prawo swobody przepływu przysługuje także osobom wykonującym pracę na własny rachunek i świadczącym usługi. Wszystkie osoby, które skorzystały z tego prawa, otrzymują "automatycznie" prawo pobytu w wybranym kraju. Prawo to jest potwierdzane "Zezwoleniem na Pobyt Stały Obywatela Państwa Członkowskiego" lub "Zezwoleniem na Pobyt Czasowy" przyznawanym na podstawie dokumentu, który był podstawą wjazdu na terytorium danego państwa (np. paszportu).

Prawo pobytu na mocy przepisów wspólnotowych przyznano także osobom nieaktywnym ekonomicznie, tj.:
* pracownikom, którzy osiągnęli wiek emerytalny,
* studentom,
* pracownikom i wykonującym działalność zarobkową na własny rachunek, jeżeli zakończyli oni działalność zawodową, nawet jeżeli nie nabyli prawa do emerytury,
* wszystkim obywatelom, którzy wybrali inne państwo jako kraj swojego stałego pobytu.

Osoby, które nie są aktywne ekonomicznie i nie posiadają źródła stałego dochodu (np. z pracy, emerytury, itp.) podlegają jednak ograniczeniom w zakresie prawa pobytu. Muszą one wykazać, że posiadają ubezpieczenie chorobowe od wszelkich ryzyk w państwie przyjmującym oraz środki finansowe w takiej wysokości, by nie stać się obciążeniem dla systemu pomocy społecznej w państwie przyjmującym (środki te uważa się za wystarczające, jeżeli są wyższe niż pomoc, którą przyznaje dane państwo własnym obywatelom na mocy przepisów o pomocy społecznej).

Prawo stałego pobytu, bez względu na obywatelstwo - wraz z obywatelem państwa członkowskiego, któremu przyznano prawo stałego pobytu - mają współmałżonek oraz inne osoby pozostające na jego utrzymaniu. Współmałżonek i dzieci pozostające na utrzymaniu obywatela państwa członkowskiego mającego prawo stałego pobytu są także uprawnieni do podjęcia zatrudnienia lub działalności zarobkowej na własny rachunek w jakimkolwiek miejscu na terytorium państwa przyjmującego, nawet jeśli nie są obywatelami państwa członkowskiego Unii Europejskiej.

Zakres praw i obowiązków przyznanych na podstawie przedstawionych przepisów wspólnotowych jest więc niezwykle szeroki. Oznacza on w praktyce uprawnienie do niczym nie skrępowanego prawa wyboru państwa pobytu, jak i wykonywania pracy. Jedyne ograniczenia w tym zakresie mogą być wprowadzane, jeżeli chodzi o ochronę zdrowia, bezpieczeństwa publicznego i ochronę państwa. Jednak, jak wskazuje orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, ograniczenia te należy interpretować w sposób ścisły, a ich zakres powinien podlegać kontroli instytucji Wspólnoty.

Wykaz podstawowych przepisów europejskich regulujących omawiane zagadnienia:
Traktaty:
* ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodarczą (Rzymski);
* Unii Europejskiej z 1992 r (z Maastricht);
* Amsterdamski zmieniający Traktat o Unii Europejskiej, Traktaty Ustanawiające Wspólnoty Europejskie i niektóre odnośne akty z 1997 r.
Rozporządzenia i dyrektywy:
* Rozporządzenie Rady 1612/68 o swobodzie przemieszczania się pracowników na obszarze Wspólnoty;
* Rozporządzenie Rady nr 1408/71 w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników, osób pracujących na własny rachunek i członków ich rodzin przemieszczających się w obrębie Wspólnoty;
* Rozporządzenie Rady 574/72 w sprawie wykonania rozporządzenia Rady nr 1408/71 w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników, osób pracujących na własny rachunek i członków ich rodzin przemieszczających się w obrębie Wspólnoty;
* Dyrektywa Rady o zniesieniu ograniczeń dotyczących przemieszczania się i stałego pobytu na obszarze Wspólnoty w odniesieniu do pracowników i ich rodzin (68/360 EWG);
* Rozporządzenie Rady o prawie pracowników do pozostania na terytorium państwa członkowskiego po zakończeniu zatrudnienia w tym Państwie (1251/70/EWG);
* Dyrektywa Rady o prawie stałego pobytu (90/364/EWG);
* Dyrektywa Rady o prawie stałego pobytu osób zatrudnionych i wykonujących działalność zarobkową na własny rachunek, które zakończyły działalność zawodową (90/365/EWG);
* Dyrektywa Rady o prawie stałego pobytu studentów (93/96/EWG).

Eures to sieć agencji pracy krajów Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Powstała w 1994 roku w celu informowania, doradztwa i pośrednictwa dla poszukujących pracy w całej Europie. Twórcom programu Eures chodziło głównie o umożliwienie pracy obywatelom krajów należących do tzw. Europejskiego Obszaru Ekonomicznego, w skład którego wchodzą obecnie obywatele Unii Europejskiej oraz Islandii, Lichtensteinu i Norwegii. Każdy obywatel Europejskiego Obszaru Ekonomicznego może swobodnie zostać zatrudniony w innym kraju tego obszaru, na podobnych warunkach jak obywatele tego kraju.

Sieć Eures działa jako baza danych poszukujących pracy oraz jako doskonałe źródło wiedzy dla pracodawców o kandydatach poszukujących pracy. Pozwala również śledzić na bieżąco wolne miejsca pracy w poszczególnych krajach oraz - co bardzo ważne - daje wiedzę na temat warunków pracy i życia w poszczególnych krajach.

Nad prawidłową realizacją i funkcjonowaniem programu czuwa około 500 eurodoradców. Mają oni dostęp do bazy danych zawierającej międzynarodowe oferty pracy wybrane ze wszystkich krajów członkowskich. Ale oprócz dostępu do bazy danych, eurodoradcy udzielający 3 rodzaje usług:
* Informacje
* Doradztwo
* Pośrednictwo pracy

Wszyscy Polacy zainteresowani poszukiwaniem pracy na terenie Europejskiego Obszaru Ekonomicznego, już za rok będą mogli wypełnić formularz aplikacyjny znajdujący się na stronie internetowej programu Eures i tym samym znaleźć się w międzynarodowej bazie ofert pracy.